Koymak istediğin bir aile adı yok mu hiç?
Zengin bir akrabaya tuzak olacak bir ad sözgelişi.
Ya da yeniden koymaktan onur duyacağın bir ad?[1]
John Steinbeck
“Doğduğumuz ismimiz kaderimizdir” sözünü belki işitmişsinizdir. Numeroloji denilen sözde bilim bu iddiayı sıkça dile getirir. Bazıları da isimlerin kişiliğimizi şekillendirdiğini öne sürer. Örneğin “Kader” isminin insanı tembelleştireceği,“Yeter” isminin ise kişide motivasyon eksikliğine yol açaabileceği savunulur.[2]
İşin doğrusu, bu tür tezlerin bilimsel olarak doğrulanabilir bir yönü olduğunu düşünmüyorum. Ancak edebiyat ve sinema söz konusu olduğunda durum değişir. Bu alanlarda rastlantıya pek yer yoktur. Usta bir yazar ya da senarist, karakterlerine verdiği isimlerle onların kişiliğini, toplumsal konumunu ve hikâyedeki işlevini seyirciye ya da okura sezdirir.
Rahmetli Umur Bugay’ın senaryoları da bu açıdan son derece zengin bir malzeme sunar. Bugay, karakter isimlerini yalnızca birer kimlik etiketi olarak kullanmaz; onları Türkiye’deki taşra siyasetinin yozlaşmasını, 12 Eylül sonrası aydın kırılmalarını, bürokrasinin işleyişini ve kentleşme sürecindeki sınıf atlama hırslarını deşifre eden politik ve sosyolojik sembollere dönüştürür. Karakterlerine verdiği isimler, hikâyenin alt katmanları ve anlatılmak istenen toplumsal eleştiriler hakkında bize çok şey söyler.
Hasip ile Nasip: Üçkâğıtçı Taşra Siyasetçileri
Yönetmenliğini Atıf Yılmaz’ın üstlendiği, senaryosunu ise Umur Bugay’ın ustalıkla kaleme aldığı Hasip ile Nasip (1976), bu alanda karşımıza çıkan en çarpıcı örneklerden biridir. Film, taşra siyasetini hicveden sert bir siyasi taşlamadır. Hikâye, bir kasabada üç kuşaktır birbirleriyle muvazaalı bir rekabet içinde olan iki ailenin etrafında şekillenir.
İlk kuşağın temsilcileri Abbas ile Vakkas’tır. Onları takip eden ikinci kuşak Halis ile Muhlis’tir. Filme ismini veren Hasip ile Nasip ise üçüncü kuşaktır. Bu isimlerin birbirleriyle kafiyeli olması yalnızca bir dil oyunu değil, aynı zamanda bu ailelerin ve kuşakların birbirini taklit eden yapısını, aralarındaki göstermelik rekabeti ironik biçimde vurgular.
Elbette bu isimler yalnızca kulağa hoş gelsin diye seçilmemiştir. Örneğin Abbas ile Vakkas isimlerine baktığımızda, her ikisinin de sahabi adları olduğunu görürüz. Abbas, “aslan” anlamına gelirken[3]; Vakkas, “kırıcı” ya da “boyun kıran” gibi sert çağrışımlara sahiptir.[4] Yani bu ilk kuşak, isim düzeyinde bir tür “kahramanlık”, “yiğitlik”, hatta “gazilik” havası taşır.
Filmde de bu ilk kuşak -hak etmeseler de- İstiklal Madalyası sahibi olmuş, muhtemelen halk nezdinde bu unvanları sayesinde saygı ve itibar görmüşlerdir. Onlar, isimleriyle müsemma şekilde “kahraman” ve “aslan” gibi kişiler olarak algılanmış; bu algı da hem siyasi hem ticari başarılarının önünü açmıştır.
İkinci kuşağın isimleri de tesadüfi değildir. Halis, “saf” ve “katıksız” anlamına gelirken[5]; Muhlis, “içtenlikli”, “riyasız” demektir[6]. Halk, bu ikinci kuşağı da tıpkı ilk kuşakta olduğu gibi, adlarının çağrıştırdığı niteliklerle özdeşleştirir. Gerçekte ne kadar içten veya ne denli dürüst oldukları tartışmalı olsa da, bu olumlu algı sayesinde siyasette ve ticarette yükselmeleri mümkün olur.
Ve üçüncü kuşağa, yani Hasip ile Nasip’e geldiğimizde, artık işlerin değişmeye başladığı açıkça görülür. “Hasip” kelimesi “sayı saydı, hesapladı” anlamına sahip bir kökten gelirken[7]; “Nasip” ise “pay” ve “hisse” demektir.[8] Bu isimler, artık doğrudan maddi çıkarların öne çıktığı bir siyaset anlayışını temsil eder. Bu kuşakta halkın algısı da değişmiştir: Seçmen, yeni nesil siyasetçilerin yalnızca kendi menfaatlerini düşündüklerini, “hesap kitap peşinde” koşan, “nasibini artırma” derdindeki fırsatçılar olduklarını fark etmeye başlamıştır.
Nitekim bu ikili, selefleri gibi siyasette ve ticarette başarıya ulaşamaz. İşlerini ihmal ederler; seçimde ise halkın desteğini kaybeder, sandıktan mağlubiyetle çıkarlar. Üstelik kaybettikleri adayın adı da anlamlıdır: “Vecdi.” Bu isim, “idrak etme” ve “farkına varma” gibi anlamlara da gelir.[9] Umur Bugay, burada isim seçiminde tesadüfe yer bırakmaz; halkın artık “olup bitenin farkına vardığını” ve “gerçeği gördüğünü” ima eder.
Yalnızca başkarakterler değil, yardımcı karakterler de benzer bir özenle isimlendirilmiştir. Kaymakamın adı “Sadri”dir. Arapça kökenli olan bu isim, “sadr” kökünden gelir[10] ve “baş”, “reis”, “ön sırada bulunan” gibi anlamlar taşır.[11] [12]Nitekim filmde de kaymakam, kasabanın en belirleyici figürlerinden biridir. Tüm kasabaya “kızım” diye tanıttığı, ancak gerçekte sevgilisi olan genç kadının ismi ise “Perihan”dır. Farsça kökenli bu isim güzellik, alımlılık ve cazibe çağrışımı yapar.[13] Hasip ile Nasip’in film boyunca onun peşinden koşmaları, bu ismin taşıdığı anlamla birebir örtüşür.
Bizimkiler ve Kapıcılar Kralı: Bir Memleket Gibidir Apartman
Umur Bugay’ın isim seçimindeki titizliği, yalnızca Hasip ile Nasip’le sınırlı değildir. Diğer projelerinde de benzer bir anlam derinliği karşımıza çıkar. Örneğin yönetmenliğini Zeki Ökten’in üstlendiği Kapıcılar Kralı(1976) filminde başkarakter olan kapıcının adı “Seyit”tir. “Bey”, “efendi” gibi anlamlarının yanı sıra, Seyit aynı zamanda Peygamber soyundan gelen kişilere verilen bir unvandır;[14] dolayısıyla soyluluk ve itibar çağrışımı yapar. Film boyunca Seyit, bu isme tezat oluşturacak bir hayat sürse de filmin sonunda ismine yaraşır bir biçimde “Bey” ve “Efendi” olur. Böylece Bugay, karakterin ismini bir tür kader motifi gibi kullanır.
Kapıcılar Kralı filminden esinlenerek senaryosu oluşturulan Bizimkiler(1989-2002) dizisinde de benzer bir özen dikkati çeker. Mesela apartman yöneticisinin adı “Sabri”dir ki, Arapça kökenli bu isim “sabırlı” anlamına gelir.[15] Gerçekten de Sabri Bey, dizinin başından sonuna kadar tam anlamıyla bir “sabır timsali”dir. Eşi Ayla Hanım’ın huysuzluklarına, Katil Yavuz’un sertliğine, Alzheimer hastası kayınvalidesinin halüsinasyonlarına, sarhoş Cemil’in boşboğazlıklarına ve müzik dersi vermek zorunda kaldığı Dumkopf Halis’in fevri hareketlerine yılmadan katlanır.
Rastlantı sayılmayacak başka karakter isimleri de dikkat çeker. Örneğin dizinin baş karakterlerinden Şükrü’nün ağabeyinin adı “Şevket”tir. Arapça kökenli bu isim “şiddet” ve “kudret” anlamlarına gelir.[16] Nitekim Şevket karakteri de bu anlamları karşılayacak biçimde çizilmiştir. Şükrü’ye kıyasla daha otoriter, sert mizaçlı ve kolay öfkelenen bir adamdır.
En dikkat çekici örnek ise apartman sakinlerinden Cemil’dir. “Güzel” ve “zarif” anlamlarına gelen “Cemil” ismi,[17] [18]ilk bakışta karakterin dış görünüşü ve davranışlarıyla çelişiyor gibi görünür. Elbette bu çelişkinin farkında olmayan biri değildir Umur Bugay; aksine burada meselenin mazrufunda saklı, ince bir mesaj vardır. İşin aslı, Cemil karakteri özünde iyi kalpli, temiz bir insandır. Belki tam olarak bilemediğimiz geçmişi, belki -bazı izleyici yorumlarında da belirtildiği üzere- 12 Eylül sonrası suskunluğa gömülmek zorunda kalmış darbe mağduru bir yazar olması ya da yaşadığı başka kırılmalar onu alkol bağımlısı yapmış ve bildiğimiz hale dönüşmesine neden olmuştur.
Ve Ayşe Ve Hacer Ve Mükerrem: İşte Hayat’tan Düttürü Dünya’ya Üç Kadın İsmi
Umur Bugay’ın eserlerinde ince mesajlar barındıran karakter isimlerine verebileceğimiz üç çarpıcı örnek daha vardır. Yine Atıf Yılmaz’ın yönetmenliğinde beyaz perdeye aktarılan İşte Hayat (1975) filminde annesiyle birlikte Uğur Dündar’ı kaçırıp kendisini filminde oynatmasını isteyen baş kadın karakterin adı Ayşe’dir. Bu ismin Türkiye’de çok yaygın bir kadın adı olması, ilk bakışta sıradan bir tercih gibi görünmesine neden olabilir. Oysa Ayşe isminin etimolojik kökeni olan Arapça “ayş” kelimesi bilhassa “iyi yaşamak” anlamına gelir.[19] [20] Bu da tercih edilen ismin bilinçli bir gönderme olduğunu bizlere düşündürtür. Zira Ayşe karakteri Uğur Dündar’ın filminde oynayarak şöhretli bir aktris olup iyi yaşamayı arzulamaktadır. “Ayşe” burada sadece bir isim değil, hayatın kendisine duyulan arzunun, yoksulluktan kurtulma hayalinin bir sembolüdür.
Televizyonlarda defalarca gösterilen ve Kemal Sunal’ın en sevilen filmlerinden biri olan, Zeki Ökten’in özenli rejisiyle hayata geçen Çöpçüler Kralı(1977), yine Umur Bugay’ın elinden çıkmış kalbur üstü bir senaryoya sahiptir. Sunal’ın canlandırdığı Apti karakterinin âşık olduğu, Ayşen Gruda’nın hayat verdiği kadın karakterin adı “Hacer”dir. Hacer, Arapça kökenli bir isim olup “taş” anlamına gelir.[21] Filmde Hacer, bu anlamıyla örtüşen biçimde hayatın sert yüzünü temsil eder. Zabıta amiriyle evlenip sınıf atlama arzusuyla hareket eder; Apti’nin duygularıyla oynar, ona evlenecekleri izlenimini verip zabıtayı kıskandırır ve sonunda Apti’yi yüzüstü bırakmaktan çekinmez. Muradına erip sınıf atladığında ise, bu sert tavrını sürdürür. “Taş” anlamındaki Hacer, hayata karşı duyarsız, duygular yerine fırsatların yön verdiği, sınıf atlama tutkusuyla insanları ezmekten ve kullanmaktan çekinmeyen hasıl-ı kelam isminin hakkını verircesine “taş gibi sert” bir karakter olarak çizilmiştir.
İtalyan Yeni Gerçekçiliği esintileri taşıyan ve yönetmenliğini Zeki Ökten’in yaptığı bir diğer Umur Bugay senaryosu da Düttürü Dünya(1988) filmidir. Bu filmde karşımıza çıkan Mükerrem karakteri, önceki kadın karakterlerden farklı bir portre çizer. Hayata karşı duruşu etik açıdan daha takdire şayandır. Ayşe ya da Hacer gibi kısa yoldan sınıf atlamayı hedeflemez. Aksine, sınıfsal bilinci olan ve bu bilinci babasına da aktarmaya çalışan; torunu siyasi mahkûm olan yaşlı komşularına maddi yardımda bulunan duyarlı bir figürdür. Bugay’ın kadın karakterleri içinde, ahlaki tutarlılığı ve toplumsal duyarlılığı en belirgin olanlardan biridir Mükerrem. Böylece bu karakter için neden Arapça “ikram eden”, “cömert”, “soylu” anlamlarını taşıyan[22] Mükerrem isminin seçildiği daha anlaşılır olur.
Sonuç: Tesadüfe Yer Yok
06 Ağustos 2019 tarihinde hayata gözlerini yuman Umur Bugay, usta bir senarist olarak rastlantıyla açıklanamayacak isim tercihleriyle derinliği olan eserlere imza atmıştır. Umur Bugay’ın senaryolarındaki karakter isimleri, yalnızca kimlik belirtmekle kalmaz; aynı zamanda o karakterin dünyasına, temsil ettiği sınıfa, duruşuna ve geleceğine dair sembolik ipuçları taşır. Bu isimler, kimi zaman ironik bir tezatla, kimi zaman da birebir örtüşen bir anlam ilişkisiyle karakterleri derinleştirir. Bugay’ın bu isimlere yüklediği anlam, onun hem mizahi hem eleştirel dehasının bir göstergesi olarak okunmalıdır. Sinemasında her ayrıntıya gösterdiği özen, isim tercihinde de kendini gösterir. Bu da onu yalnızca iyi bir senarist değil, aynı zamanda -sosyoloji eğitimi almasının etkisiyle- ince bir gözlemci ve yetkin bir hikâye kurucu hâline getirir.
KAYNAKÇA
[1] John Steinbeck, Cennetin Doğuşu, Çev. Derin Çizer ve Ömür Candaş, Remzi Kitabevi, 6.Baskı, İstanbul, 2012, s.289
[2] Tarhan, N. (2014, Ocak 7). İsminiz kişiliğinizi oluşturuyor. Nevzat Tarhan. Erişim 6 Temmuz 2025, https://www.nevzattarhan.com/isminiz-kisiliginizi-olusturuyor.html
[3] Nişanyan, S. (t.y.). Abbas. Nişanyan Adlar. Erişim 6 Temmuz 2025, https://www.nisanyanadlar.com/isim/Abbas
[4] Nişanyan, S. (t.y.). Vakkâs. Nişanyan Adlar. Erişim 6 Temmuz 2025, https://www.nisanyanadlar.com/isim/Vakkas
[5] Lügatım. (t.y.). Hâlîs. Lügatım. Erişim 6 Temmuz 2025, https://www.lugatim.com/s/H%C3%82L%C4%B0S
[6] Lügatım. (t.y.). Muhlîs. Lügatım. Erişim 6 Temmuz 2025, https://www.lugatim.com/s/MUHL%C4%B0S
[7] Nişanyan Sözlük. (t.y.). Hasip. Nişanyan Sözlük. Erişim 6 Temmuz 2025, https://www.nisanyansozluk.com/kelime/hasip
[8] Nişanyan Sözlük. (t.y.). Nasip. Nişanyan Sözlük. Erişim 6 Temmuz 2025, https://www.nisanyansozluk.com/kelime/nasip2
[9] Nişanyan, S. (t.y.). Vecdi. Nişanyan Adlar. Erişim 6 Temmuz 2025, https://www.nisanyanadlar.com/isim/Vecdi
[10] Nişanyan, S. (t.y.). Sadri. Nişanyan Adlar. Erişim 6 Temmuz 2025, https://www.nisanyanadlar.com/isim/Sadri
[11] Nişanyan Sözlük. (t.y.). Sadr. Nişanyan Sözlük. Erişim 6 Temmuz 2025, https://www.nisanyansozluk.com/kelime/sadr
[12] Lügatım. (t.y.). Sadir. Lügatım. Erişim 6 Temmuz 2025, https://www.lugatim.com/s/SADIR
[13] Nişanyan, S. (t.y.). Perihan. Nişanyan Adlar. Erişim 6 Temmuz 2025, https://www.nisanyanadlar.com/isim/Perihan
[14] Nişanyan, S. (t.y.). Seyit. Nişanyan Adlar. Erişim 7 Temmuz 2025, https://www.nisanyanadlar.com/isim/Seyit
[15] Nişanyan, S. (t.y.). Sabri. Nişanyan Adlar. Erişim 7 Temmuz 2025, https://www.nisanyanadlar.com/isim/Sabri
[16] Lügatım. (t.y.). Şevket. Lügatım. Erişim 7 Temmuz 2025, https://www.lugatim.com/s/%C5%9EEVKET
[17] Nişanyan, S. (t.y.). Cemil. Nişanyan Adlar. Erişim 7 Temmuz 2025, https://www.nisanyanadlar.com/isim/Cemil
[18] Lügatım. (t.y.). Cemil. Lügatım. Erişim 7 Temmuz 2025, https://www.lugatim.com/s/CEM%C4%B0L
[19] Nişanyan, S. (t.y.). Ayşe. Nişanyan Adlar. Erişim 7 Temmuz 2025, https://www.nisanyanadlar.com/isim/Ay%C5%9Fe
[20] Lügatım. (t.y.). Ayş-Iyş-Îş. Lügatım. Erişim 7 Temmuz 2025, https://www.lugatim.com/s/AY%C5%9E%E2%80%93IY%C5%9E%E2%80%93%C3%8E%C5%9E
[21] Lügatım. (t.y.). Hacer. Lügatım. Erişim 7 Temmuz 2025, https://www.lugatim.com/s/HACER
[22] Nişanyan, S. (t.y.). Mükerrem. Nişanyan Adlar. Erişim 7 Temmuz 2025, https://www.nisanyanadlar.com/isim/M%C3%BCkerrem
