Semt kelimesinin ne anlama geldiğini uzun süre tam olarak anlayamadım. Aslında şehirlerin içindeki farklı alanlara ilişkin düpedüz bilgisizdim. Büyük olasılıkla fazla gezen biri ol(a)madığım için şehrimi de pek tanımazdım: Bana misafir geldiğiniz zaman mihmandarlık yapmamı isteseydiniz hiçbir şekilde yardımcı olamazdım.
Büyüdükçe şehri gezme ve keşfetme ihtiyacı doğdu. Basitçe, daha büyük bir eve benziyordu; bir odasında uyunur, diğer odasında yemek yenir, başka bir odasında da eğlenilir, öteki odasında da eğitim görülürdü. Ben de oda oda geziyor, arkadaşlarım bu ev gezintisinde ve tanıtım turunda beni “Şurada şu varmış, bakalım mı?” gibi cevapları pek beklemedikleri sorularla hep destekliyordu.
O günlerde, yani pandemi öncesinin son günlerinde, gerçekten de bir mekân keşfetme iştahımız vardı; bu iştah bizi bit pazarlarında eski eşya aramaya gönderir, oradan çıkartıp ucuz yeme-içme vaadiyle gençleri kendine çeken kapılara fırlatır, sonra buradan da “salaş” denen, öğrenci çulsuzluğuna layık yerlere sokardı.
Pandemi, bu iştahlı yemeğimizi yarıda kesti, tabağımızı önümüzden alıp içinde ne varsa çöpe döktü. Ev içinde eve mahkûm olduk. Şehrin farklı bölgelerini birbirine bağlayan ipler ya kopartılmış ya da zayıflamıştı. Böyle olunca da keşif gezilerinin çapı küçüldü. Meskenimin, semtimin, Batıkent’in ne olduğunu anlamaya, öğrenmeye çalışmak pandemi sırasında vakit geçirmeyi sağlayan bir eğlenceye dönüştü. Zaten sokakta insan kalmadığı ya da çok seyreldiği için mekânlar adeta gerçek yüzleriyle ortaya çıkmış gibiydi.
Dünkü Batıkent
Yenimahalle ilçesinin batısındaki bir dizi mahalleyi içeren bu semt, bana göre bir sosyal demokrasi harikası. Toplumcu belediyecilik ilkesiyle hareket eden CHP/SHP kadrolarının Batıkent’in kurulmasında kooperatif yöntemini benimsemesi ve sendikaları bu yönteme dahil etmesi, ortaya, temelde iki yapı biçimi çıkarmış: Bahçesi olan, bir veya iki katlı, ardışık sıralar halinde inşa edilmiş evler ya da birkaç apartman bloku içeren siteler, sosyal (demokrat) konutlar. Bu sitelerin isimleri, çoğunlukla, sendikalardan veya mesleklerden gelme: Ağaç-İş, Detça, Siyasal, Mesa, Harb-İş, Kent-Koop… Çalışan sınıfları temsil etme iddiasındaki sosyal demokrasi, Batıkent’te taş, tuğla, ahşap, beton kılığına girmiş. Sitelerde de yanı başındaki sanayide çalışan/çalışmış ya da memur/memur emeklisi kimseler oturuyor. Âdeta içi dışı bir; olduğu gibi görünüyor, göründüğü gibi oluyor.
Kooperatifleşerek kentleşme, geniş ve çok sayıda yeşil alanın açılmasıyla birlikte gerçekleştirilmiş. Bu yüzden Batıkent’te her an kopartılıp alınabilecek bir emanet gibi duran, yol ortasındaki refüjlere sıkışmış ağaçlardan farklı olarak büyük, ferah parklar vardır. Bu parkların yanında, çoğunlukla bir ya da iki katlı, küçük iş merkezleri; bu iş merkezlerinde de terzi, bakkal, kırtasiye gibi küçük dükkanlar bulunur. Hep birlikte planlı kentleşmenin, bana kalırsa, en başarılı uygulamalarından birine hayat verirler.
Kırmızı, en azından kırmızıya çalan bir Batıkent’tir bu. Gezi döneminde önemli bir toplanma merkezi haline gelmiş; sol/sosyalist partiler ve demokratik kitle örgütleri buradaki sokaklarda, meydanlarda, kimisi bir amfi tiyatro gibi insanların konuşmasına uygun biçimde tasarlanmış parklarda her zaman görünür olmuştur. Batıkent’e sonradan taşındığım için benden önceki on yıllar boyunca burada gündelik yaşamın neye benzediğini pek bilmiyorum. Ancak benim zamanımda, insanlar ve özellikle gençler sürekli yemek yemez veya alışveriş yapmaz, çoğunlukla parklarda buluşur, orada vakit geçirirlerdi. Eski Batıkent toplumunun neye benzediğini tasvir etmek hem ona sonradan katıldığım hem de hafızam yetersiz kaldığı için biraz zor.
Şimdiki Batıkent
Bu “klasik Batıkent”’in rengi, 2010’ların başında, bugün Atlantis AVM ve Atlantis konutları olarak bilinen alanın inşa edilmesiyle değişmeye başladı.
Her harfinin bir bloku işaret ettiği Atlantis sitesi inşa sürecinde AVM’siyle tanıtılmıştı. Bu AVM’de monoray bile olacak, site içinde trene bindiğinizde zehabını uyandıracak, siz dışarıya çıkmadan alışverişinizi yapabilecektiniz.
Dış görünüş açısından, Batıkent’in eski mimarisine, adeta nispet yapılıyordu. Tavandan zemine kadar cam kaplı, balkonlarına sanki jilet vurulmuşçasına hiçbir girintisi-çıkıntısı olmayan dikdörtgen kulelerdi bunlar. Rivayet oydu ki çok büyük oldukları için bir-iki tanesi inşaat sürecinde hafifçe yana yatmış, bu yüzden zemine ayar çekilmesi gerekmişti.
Site-AVM karışımı bu alan, Batıkent içinde adeta bir prizmaya dönüştü; Batıkent’te oluşan veya buraya taşınan yeni toplum, bu prizmanın içine girdikten sonra, sanki farklı bir renkle çıkıyordu. Hava fotoğrafına bakıldığında, bu farklı renklerin Ankara çevreyoluna doğru uzanan araziyi boyadığı görülebilir. Semt, kendi içinde ikiye bölünüyordu; bölünmenin gerçekleştiği hattın kuzeyinde, yeni bir Batıkent oluşuyordu.
(Bu sırada iki Batıkent’e ek olarak bir de “üçüncü” bir Batıkent, fazla gelişme fırsatı bulamadan adeta söndü. Söz konusu mıntıka da Yenimahalle Devlet Hastanesi ile hipodrom arasında kalan bölgedeki villalardan oluşur ve genişleyebilecek alan elde edemediği için bir sınıra ulaşmıştır.)
Bu Batıkent’in en görünür özelliği, toplu konutların sayıca azalması ancak site isminin kullanımındaki artıştır.
Zira “site” diye gittiğiniz yer, çoğu zaman, bir apartman irisi. “Eski” Batıkent’ten farklı olarak bu sitelerin önemli bir kısmında yeşil alanların otoparklar lehine geri çekildiği görülüyor. Bazı “sitelerin” “bahçesi” muhtemelen gönülsüzce konmuş banklardan ve sanki “Şurası da boş kalmasın” diye sağa sola saçılmış çimen damlacıklarından ibaret. Otoparkların şişmesinin arabaların büyümesiyle ilgili olduğuna inanıyorum: Bence “yeni” Batıkent’in arabaları, “eski” Batıkent’teki arabalardan daha büyük.
Eski Batıkent sitelerinin tabelalarında rastladığımız “-İş” ve “-Sen” ekleri artık yok. İnşaat şirketlerinin isimleri (en ünlüleri Astim ve Ahsenler) bazen binaların girişlerindeki güvenlik kapılarının üzerine bazen tabelalara bazen de alınlarına, belli ki gururla, yazılıyor.
Eski ve yeni Batıkent, Ankara’nın geri kalanına, hele ki plansız yapılaşma hastalığına uğramış ve bunun izlerini halen taşıyan bölgelerine göre halen yeşil, halen havadar, halen parklarla dolu olmakta anlaşıyor. Ancak yeni Batıkent, size, görünüşte eski Batıkent’e göre daha fazla “mekan” vermeye çalışırken, eski Batıkent’le ayrı düşüyor.
Yapılan yeni “siteler”, genel olarak, mimari özellikleriyle atalarına, yani Atlantis’e özenir; büyük, balkonsuz, pürüzsüz, beton bloklardır çoğunlukla.
Bazılarının küçük Atlantis AVM’leri, alt katlarına açılmış dükkanları vardır. Bu küçük Atlantis AVM’lerin de bolca otoparkı bulunur. Ek olarak zincir kahveciler, fast-food satıcıları ve Aspavalar içerir. Bu üçünü yan yana koyup renklerini, isimlerini, logolarını değiştirerek yeni Batıkent’in boş ve hoş zaman mekanlarını oluşturabilirsiniz. Sonuç ise birkaç zincir kahveciye yığılmış, neredeyse iç içe geçmiş masalarda sigara-kahve-telefon burgacında vakit geçirmek, bana anlamsız gelen sunum törenleri eşliğinde yemek yemek, hareketsiz yaşamı teşvik eden tuzaklara kapılarak sağlığından olmaktır.
Gelecekteki Batıkent (var mı?)
Batıkent’e kötü bir yer demek için çok acımasız olmamız gerekir. Hizmetler aksamıyor, Ankara’nın birçok yerine göre son derece yaşanabilir olmaya devam ediyor. Fastfood satıcısı varsa, spor salonu da var. Sağlıklı beslenmek de mümkün. Hoş, butik kafeler de mevcut. Atlantis bile sevimli görünüyor, on yıllar sonra o kadar da yadırganmıyor.
Batıkent’in aslında çözülemeyen bir sorunu yok. Bir sorun varsa, bu Batıkent’in benim ummadığım, tahmin etmediğim biçimde değişmesidir.
Yeni Batıkent, bana, eskisine göre nedense daha soğuk görünüyor. Belki ben parklara, herkesin gelip geçebildiği ya da oturup kalkabildiği için onları daha “demokratik” gören bir önyargıyla bakıyorumdur. Sonuçta Eski Batıkent “ruhu” yeni Batıkent üzerinde de hâkimken, yalnızca evden işe, işten eve gidip gelebiliyorduk çünkü oturulacak yer, yoktu. Parklarda arkadaşlarımızla oturup sohbet etmek keyifli miydi? Muhakkak. Fakat yeterli miydi? Muhtemelen değildi.
Eskiden neoliberalizmin topluma kabul ettirildiğini düşünmeye yatkındım. Fakat belki de düşündüğümüzden daha fazla insan bunu gerçekten istedi. Batıkent özelinde belki gerçekten insanlar daha fazla şey satın almak, kahve içmek, araba kullanmak arzusuyla doluydu.
Bir olasılıkla nostalji duygusu tarafından şaşırtılıyorum. Sokakta elektrikli scooter görünce bunu kendi çocukluğumdaki scooterlarla kıyaslıyorum; kas gücünden elektriğe geçilmiş olmasına şaşıyorum (!). Hızlı yaşlanma, önlenemez gerileme. “Ben yapamıyorsam, başkası nasıl yapabiliyor?” sorusunda saklı olan haset, ilerlemeye düşmanlık anlamına geliyor olabilir mi?
Üstelik ben de Batıkent’e sonradan gelmiş bir yabancıyım. Yarışı biraz önde bitiren, arkasından gelenleri yarışmadan men etmeyi düşünebilir mi? Düşünse bile bu makul olur mu?
Fakat Batıkent’teki değişimin umduğum yönde gerçekleşmemesi, güçlükle kazandığım yön duygusunu şaşırtan bir arızaya, “Ben bu muhiti biliyorum” güvenini sinsice çalan ancak bir türlü yakalanamayan bir hırsıza benziyor.
Örneğin benim bildiğim Batıkent’te gençler daha solcu, daha “duyarlı”, daha eğlenceli, daha bir neşeliydi – Deniz Göktaş “gerçek” bir Batıkent gencidir mesela. Bugün yeni Batıkent’te bu gençlerden de onları yetiştiren ebeveynlerden sanırım çok kalmadı.
Sosyalistlerin, sosyal demokratların, sendikaların, demokratik kitle örgütlerinin, belki karşısında çekingen kalsam da, sevdiğim, bildiğim Batıkent’ten giderek uzaklaşıyor. Bu Batıkent, duvar yazılarıyla, broşürlerle, pankartlarla, afişlerle konuşurdu. Yeni Batıkent konuşmuyor; sadece yiyor, içiyor, arada araba bağırtıyor; onun haricinde trafik homurtuları çıkarıyor.
İsimler bile gidiyor. Uğur Mumcu Mahallesi’nden Turgut Özal’a geçiliyor – arada bir Cumhuriyet molası verilmedi değil ama tını farkı bence büyük. Vedat Dalokay ve Ali Dinçer’in isimleri, büyük olasılıkla, yeni Batıkentliler için hiçbir şey ifade etmiyor. Murat Karayalçın’ın büstüne dönüp baktıklarını sanmıyorum.
Sosyal (demokrat) konutlar, kooperatifler şirketlerin “lüx”, “gold”, “park” takısı takıştırarak yaptığı pahalı konutlara karşı verdikleri mücadelede mağlup oldular. İlki, demokratik kitle örgütlerine katılmayı – bir şekilde – teşvik ediyorsa, ikincisi neyi teşvik ediyor, hiçbir fikrim yok.
Devlet okullarından kolejlere, hastanelerden özel kliniklere geçiyoruz. Benim favorim kolejler. Pek çoğu, site olmayan siteler gibi bir isim satışıyla işe başlamış gibi görünüyor ve oldukça pahalı olduklarını işitiyorum. Ancak öğrencilere verdikleri açık alanlara bahçe değil, havalandırma boşluğu demek gerekiyor. Bu havalandırma boşluğuna neden para ödemeniz gerektiğine dair kimi haklı kimi haksız gerekçeler ve vaatler de reklam panolarında ve afişlerinde sergileniyor. “YAPAY ZEKA DESTEKLİ KODLAMA”, “YURT DIŞI DENKLİK”, “KURSLAR”… Bu kolejlerin neredeyse tamamı, dershanelerin kolejlere dönüştürülmesi döneminden yadigâr. Her bütçeye, her meşrebe göre (Kemalist, muhafazakâr, merkez…) eğitim tecrübesi pazarı kuruldu. Meraklısı için birkaç meslek lisesi, birkaç tane de imam hatip mevcut.
Pazar yerleri de hâlâ duruyor ama sayıları giderek artan “gross marketler” var artık.
İnsanları sadece harcayarak mutlu olabilecekleri yanılgısıyla ayartan bir tüketim kültürüyle karşı karşıya olduğumuz eleştirisini, doğrusu, biraz sıkıcı, yavan bulurdum. Fakat iki Batıkent arasındaki sınırı geçtiğimde veya yeni Batıkent’in eskisinden kazandığı topraklara girdiğimde, gerçekten de farklı bir insanla karşılaşıyorum. Bu insanlar sadece bir şeyler çiğneyen, yutan ağızlarmış gibi görünüyor. Arabalarına zarar gelmediği sürece hiçbir şeyle ilgilenmeye istekli ve yatkın değiller. Hele ki “politik” bir tavır takınmak, bana kalırsa “eski” Batıkent’te olduğu gibi bir politik eylemde bulunmak – siyaset yapmak – onlar için neredeyse ayıp, hatta yasak olabilir. Batıkent’in keyfi yerinde; benim gibiler hariç, neden bundan rahatsız olsun ki insanlar?
Ancak bu keyif tabakasının altında, bana kalırsa, sürekli yeni yarıklar, çatlaklar oluşuyor: Uyuşturucu kullanımının çok arttığına ilişkin şikayetler dedikodu sırtında her yeri dolaşıyor; sürekli artan polis ve bekçi varlığı ise bir şeylerin gerçekten ters gittiğini ima ediyor. Atlantis ve komşusu Meydan “AVM” arasındaki, eski bir tren vagonuna tıkılmış sokak lezzetlerini barındırdığı için “Vagon” denilen yerde ve çevresinde çok fazla asayiş olayı yaşandığını işitiyorum, daha doğrusu tahmin ediyorum. Zira bazen polisler ve bekçiler buradaki otoparkı kapatıp insan öbeklenmesini önlemeye çalışıyor.
Sosyal demokrasinin gövdesine bırakılmış neoliberalizmin larvaları yeterince büyüdü, yumurtalarından çıktı: “Lüks” konut, okul, klinik ve salon sayısı arttıkça fiyatlar da giderek yükseliyor. Şehrin bir yanında geçim derdiyle her gün, her saat kavga eden insanlar yaşarken, bir zamanlar daha eşitlikçi bir dünya görüşünün ölçüp biçtiği Batıkent’in kumaşı da bu yeni türeyen zenginliğin güveleri tarafından yeniliyor.
Bir süre sonra belki Batıkent’in kumaşı tamamen tüketilmiş olacak. Semtimiz bizzat kendi gelişiminin altında boğulacak, yaşanmaz, barınılamaz bir hale gelecek. İçeceğini AVM’de içen, eğitimini kolejde alan, tedavisini özel klinikte gören insanlar da Batıkent’i inşa eden o ruhtan hiçbir şey almaksızın Batıkent’i tüketecekler.
Bu Batıkent tüketildiğinde de geriye, sadece çok parası olanların müreffeh içinde yaşadığı; geri kalanların ise ne eğitim, ne sağlık, ne barınma hakkı elde edeceği bir çöl kalacak. Bu çölün vahası, yalnızca birkaç kişiye açık olacak; geri kalanlar ise çölün kumları arasında “İyi olan kazanır” denilecektir.
Bu elbette sadece Batıkent’te gerçekleşmeyecek. Hatta benim “kötümser” hava tahminimin öngördüğü fırtına Batıkent’te belki çok da kuvvetli hissedilmeyecek. Fakat kamuculuğa, dayanışmaya, eşitliğe, çalışan haklarına, demokrasiye, yurttaşlığa ve refah devletine bir tarihi eser muamelesinin reva görüldüğü, ancak bir kale harabesi ya da mezarlığın kırık taşlarına bakılır gibi bakıldığı bir Türkiye’de rüzgarlar, kimsenin tahmin edemeyeceği kadar yıkıcı olacaktır.
Bu rüzgarlar bizden sadece özgürlüğümüzü, onurumuzu, umudumuzu, geleceğe güvenme hakkımızı almakla kalmayacak; belki bizleri bugünkünden çok daha şiddetli biçimde birbirimizle savaşmaya zorlayacaktır.
Savaştan kurtulmak için, semtlerimizde nasıl yaşamamız gerektiği ve bu yaşamı nasıl bir politik iddiaya dönüştürmemiz gerektiği üzerine kafa yormak ve peşinden harekete geçmek zorundayız.
