Rokin’de İki Masa
Amsterdam’da 2024 ilkbaharının serin akşamlarından biri. Kentin hareketli merkezlerinden Rokin’de, sözleştiğimiz saatte araştırmamızın katılımcılarından biriyle buluşuyoruz. 2016 sonrasında Türkiye’den Hollanda’ya yönelen yüksek nitelikli göçü ele alan araştırmamız kapsamında, birkaç yıl önce buraya yerleşen olan katılımcımızla göç deneyimi üzerine bir mülakat gerçekleştireceğim. Görüşme öncesinde biraz yürüyoruz. Ardından, gündelik yaşamında sıkça uğradığı anlaşılan ve sevdiğini düşündüğüm bir kafeyi öneriyor. Ben daha izole, rahatça sohbet edebileceğimiz ve mülakata odaklanabileceğimiz sessiz bir mekânı tercih etsem de onun seçimine uyuyorum. Sipariş ettiğimiz kahveler masaya ulaştığında ses kayıt cihazını çalıştırıyorum. Katılımcı ilk olarak Türkiye’deki geçmişini, eski iş hayatını ve neticede onu bu göç kararına yönelten süreci aktarmaya koyuluyor. Anlatırken ses tonuna ve seçtiği ifadelere eş zamanlı olarak iki baskın duygu yön veriyor: Arkada bırakılan topraklara duyulan derin hasret ve kendisini gitmek zorunda bırakan etkenlere karşı beslediği kırgınlık.
Bir müddet sonra hemen yanımızdaki masaya, farklı yaş gruplarından, Türkçe konuşan ve Hollanda’daki Türkiye kökenli nüfusun farklı kuşaklarını temsil ediyor izlenimi veren bir grup oturuyor. O anda, Türkiye ile farklı dönemlerde kurulmuş ilişkilerin ve farklı kuşakların yaşam deneyimlerinin aynı mekânda kesiştiğini fark ediyorum. Bir masada yakın dönemde Türkiye’den Hollanda’ya göç etmiş, yeni bir yaşam kurma sürecindeki yüksek nitelikli bir profesyonel; diğerinde ise bu ülkeyle ilişkileri çok daha eskiye uzanıyor görünen, kendi yaşam öyküleri ve deneyimleriyle Hollanda’nın toplumsal dokusunun bir parçası hâline gelmiş insanlar bulunuyor. Aynı dili paylaşan, ancak Türkiye ve Hollanda ile farklı dönemlerde ve farklı deneyimler üzerinden ilişki kurmuş bu insanlar, birkaç masa arayla aynı mekânda yan yana geliyor. Son yıllarda Berlin, Paris ve Avrupa’nın pek çok başka kentinde kafelerde, restoranlarda ve kamusal yaşamın farklı mekânlarında da karşılaşılabilecek bu tür denk gelişler, göçün farklı zamanlarda ve farklı hayatlarda bıraktığı izleri bir arada gözlemlemek açısından anlamlı bir kesit sunuyor.
Katılımcı, soru listesinde doğrudan yer almamasına rağmen kendi tercihiyle, Türkiye’deki mevcut siyasi iklime dair gözlemlerini ve kişisel tecrübelerini eleştirel fakat son derece dengeli bir üslupla paylaşmaya başlıyor. Bu durumun göç motivasyonu üzerindeki etkilerini özenle tartışmaya açıyor. Çok geçmeden, bitişik masadaki grup üyelerinin seslerini alçaltarak katılımcının anlattıklarına kulak verdiklerini fark ediyorum. Bu dikkatli dinleyişe, herhangi bir açık tepkiye dönüşmeyen ancak grubun tavrından sezebildiğim hafif bir rahatsızlık hali de eşlik ediyor. Bu vaziyet, mülakatın gerektirdiği mahremiyet zeminini zedeleme ve sohbetin doğal seyrini kesintiye uğratma potansiyeli taşıyor. Oluşan bu risk karşısında, yan masanın konuşmamıza ilgi gösterdiğini sezdiğim ilk anda ses tonumuzu düşürerek görüşmeye kısa bir ara vermeyi, yerimizi değiştirmeyi yahut mümkünse daha izole bir alana geçmeyi teklif ediyorum. Katılımcı bu önerimi olumlu karşılıyor. Çok geçmeden kayıt cihazını yeniden başlatarak kaldığımız yerden mülakata devam ediyoruz. O akşam masalar arasında herhangi bir sözlü temas, gerginlik ya da olumsuz bir diyalog yaşanmadı. Öte yandan görüşmeye ara verme ve yer değiştirme yönünde bir adım atmamış olsaydık, bu durumun nasıl bir etkileşime dönüşebileceğini kestirmek güç. Ne var ki, henüz somut bir hadise vuku bulmamışken bile bu denli tetikte olmayı ve önlem almayı gerektiren o atmosfer, saha çalışması aşamasının belleğimde yer eden çarpıcı sekanslarından biri hâline geliyor. Bu tecrübe, Türkiye’deki kutuplaşma ve gerilimlerin yurt dışındaki ifade ve konuşma pratiklerini de etkileyebildiğini göstermesinin yanı sıra ulusötesi otoriterizmin göç sonrasındaki gündelik yaşam ve toplumsal ilişkiler üzerindeki olası etkileri üzerine düşünmeme de vesile oluyor.
Metodolojik ve Teorik Arka Plan Üzerine
Türkiye’den yüksek nitelikli göç son yıllarda giderek daha fazla tartışılan bir konu. Akademisyenler, doktorlar, mühendisler ve farklı sektörlerde uzmanlaşmış profesyonellerin yurt dışına yönelmesinin arkasındaki gerekçeler de bu doğrultuda daha fazla araştırılıyor. Buna karşılık, demokratik gerileme ile yüksek nitelikli göç arasındaki ilişki, özellikle gündelik yaşam deneyimleri bağlamında henüz gelişmekte olan bir araştırma alanı. Çalışmamızın literatüre temel katkısı, demokratik gerileme ile yüksek nitelikli göç arasındaki ilişkiyi doğrudan siyasi baskı, hukuki yaptırım ve zorunlu göç deneyimlerinin ötesine taşıyarak, bu sürecin doğrudan hedefi olmayan bireylerin yaşamlarında yarattığı etkileri de görünür kılmasıdır. Bu doğrultuda çalışma, demokratik gerilemenin yalnızca kurumsal ve siyasi düzeydeki sonuçlarına değil, bireylerin gündelik yaşamlarına, sosyal ilişkilerine, aile ve ebeveynlik deneyimlerine, eğitim tercihlerine, mesleki özerkliklerine, toplumsal cinsiyet deneyimlerine ve gelecek beklentilerine uzanan çok katmanlı etkilerine odaklanıyor. Böylece yüksek nitelikli göçü bireylerin aşınan güvenlik, aidiyet ve özgürlük duygularını yeniden tesis etme arayışıyla da ilişkilendirerek ele alıyor.
Araştırmamızın ampirik temeli, Şubat-Temmuz 2024 döneminde Hollanda’da gerçekleştirdiğimiz 37 mülakata dayanıyor. Katılımcılarımızın 19’u akademisyen, 11’i sağlık çalışanı, 7’si ise mühendislerden oluşuyor. Katılımcıların 25’i kadın, 12’si erkek. Farklı mesleki geçmişlere ve yaşam deneyimlerine sahip bu kişilerle gerçekleştirdiğimiz görüşmeler, Türkiye’deki çok yönlü dönüşümün yüksek nitelikli profesyonellerin çalışma hayatlarına, gündelik deneyimlerine ve gelecek beklentilerine nasıl yansıdığını anlamamıza imkân sunuyor.[2]
Araştırmamızda, demokratik gerileme ve otoriterizmin yüksek nitelikli göç hareketleri üzerindeki etkilerini inceleyen literatürden yararlandık. Bu tartışmaları Albert O. Hirschman’ın Exit, Voice, and Loyalty yaklaşımıyla bir araya getirerek, demokratik gerilemenin bireylerin göç kararlarını hangi mekanizmalar üzerinden etkilediğini ele aldık. Bu yaklaşım, Türkiye’den yüksek nitelikli göçü, bireylerin siyasi ve toplumsal koşullara ilişkin değerlendirmeleri ve gündelik deneyimleri üzerinden tartışmamıza imkân sundu. Katılımcıların anlatıları, demokratik gerilemenin göç kararlarına yansıyan gündelik etkilerinin birbiriyle ilişkili beş temel boyutta ele alınabileceğini ortaya koydu
Sahanın Anlattıkları, Gözlemlerin Gösterdikleri: Alan Bulgularına Özet Bir Bakış
Alan bulguları, demokratik gerilemenin katılımcıların zihninde ve gündelik pratiklerinde soyut bir siyasi tartışma olmaktan çıktığını, gündelik hayatın kılcal damarlarına nüfuz eden somut yapısal dönüşümlere karşılık geldiğini gösteriyor. Katılımcıların anlatıları, onları göç kararına yaklaştıran demokratik gerileme odaklı deneyimleri birbiriyle ilişkili beş temel boyutta özetlememize imkân tanıyor.
1. Temel Demokratik Hak ve Özgürlüklerin Kısıtlanması
Katılımcıların göç kararlarında öne çıkan unsurlardan biri, akademik özerklik ve ifade özgürlüğü konusunda yaşadıkları veya gözlemledikleri değişimdi. Pek çok katılımcı, düşüncelerini özgürce ifade edebilmenin ve siyasi gelişmeleri eleştirel biçimde tartışabilmenin çalışma ortamlarında ve gündelik yaşamlarında giderek daha hassas bir konu hâline geldiğini vurguladı. Örneğin görüşleri makalede ayrıntılı biçimde yer bulan bir akademisyen, daha önce arkadaşlarıyla rahatlıkla tartışabildiği siyasi konuları artık dile getirmekte zorlandığını, eleştirel görüşlerin zaman zaman terörizmle ilişkilendirilebildiğini ifade ediyordu. Benzer biçimde bir sağlık çalışanının anlatısı ise düşünce ve ifade özgürlüğünün göç kararındaki yerini göstermesi bakımından dikkat çekiciydi. Katılımcı, Türkiye’ye dönmesi hâlinde daha mütevazı bir yaşam standardını göze alabileceğini, buna karşılık düşünce ve ifade özgürlüğünün ve kendisini özgür hissedebileceği bir ortamda yaşamanın çok daha öncelikli olduğunu vurguluyordu. Bu katılımcının ve benzer deneyimleri aktaran diğer kişilerin anlatıları, bazı profesyonellerin düşüncelerini daha rahat ifade edebilecekleri ve kendilerini daha özgür hissedebilecekleri bir yaşam uğruna ekonomik açıdan daha mütevazı koşulları dahi göze alabildiklerini göstermesi bakımından dikkat çekiciydi.
2. Hukuki Güvencelerin Aşınması ve Adalet Duygusunun Zedelenmesi
Görüşmelerde öne çıkan diğer boyut, hukukun tarafsızlığına ve bireylerin haklarını koruyabilecek kurumların işlerliğine ilişkin algıları ve güven kaybı hissiydi. Bazı katılımcılar açısından sorun, yalnızca doğrudan hukuki yaptırımlara maruz kalmak değil, karşılaşabilecekleri bir haksızlık karşısında adalet arayabilecekleri mekanizmalara duydukları güvenin zayıflamasıydı. Bir akademisyen katılımcının bizzat maruz kaldığı hukuki sürece ilişkin çarpıcı anlatısı, adalet duygusundaki aşınmanın kişisel deneyimlerde nasıl karşılık bulduğunu ortaya koyuyordu. Bir diğer katılımcının laiklik karşıtı söylemlere yönelik kamusal tutum ile bu söylemleri eleştiren kişilerin karşılaştığı hukuki süreçler arasındaki farklılıklara ilişkin gözlemleri ise hukukun uygulanışına dair algıların nasıl şekillendiğini gösteriyordu. Katılımcıların anlatıları, adalet duygusundaki aşınmanın yalnızca geçmişte yaşanan olaylarla değil, gelecekte haklarının ne ölçüde korunabileceğine ilişkin belirsizliklerle de ilişkili olduğunu ortaya koyuyordu. Bu nedenle göç, bazı profesyoneller için hukuki güvencelerin daha öngörülebilir ve güvenilir olduğuna inandıkları bir ülkede yaşama arayışına dönüşüyordu.
3. Seküler ve Batı Odaklı Yaşam Tarzlarının Marjinalleştirilmesi
Katılımcıların göç kararlarında etkili olan bir diğer unsur, Türkiye’de seküler ve Batı odaklı yaşam tarzlarını sürdürmeye ilişkin giderek artan tereddütleriydi. Bu konu, yalnızca kültürel tercihlerle değil, eşit yurttaşlık ve toplumsal aidiyet duygusuyla da yakından ilişkiliydi. Seküler ve muhalif orta sınıfın toplumdaki konumuna ilişkin kaygılarını dile getiren mühendis katılımcının göç kararını bir tür “gönüllü sürgün” olarak tanımlaması, yaşanan dönüşümün ardından karşı karşıya kaldığı aidiyet sorununu ve yeni hayat arayışını çarpıcı biçimde gözler önüne seriyordu. Bir diğer katılımcı ise konserlerin ve bahar festivallerinin iptal edilmesi, televizyon yayınlarına getirilen sınırlamalar ve gündelik yaşama yönelik kısıtlayıcı olarak değerlendirdiği farklı uygulamaların kendi yaşam tercihleri üzerindeki etkilerine dikkat çekiyordu. O, Eurovision’a katılmama meselesini de bu çerçevede ironik bir örnek olarak gündeme getiriyor ve ekonomik koşullara bir ölçüde katlanabileceğini ancak Eurovision’a katılmayan bir ülkede yaşamayı tolere edemeyeceğini söylüyordu. Katılımcının anlatısı, kişisel ve kültürel tercihlerini özgürce yaşayabileceği bir toplumsal ortamda bulunmanın, ekonomik kaygıların önüne geçebildiğini göstermesi bakımından dikkat çekiciydi. Bu anlatılar, göçün bazı katılımcılar için kendi yaşam tarzlarını sürdürebilecekleri ve kendilerini toplumsal yaşamın eşit bir parçası olarak hissedebilecekleri bir ortam arayışıyla da ilişkili olduğunu gösteriyordu.
4. Muhafazakâr Eğitim Politikaları ve Ebeveynlerin Gelecek Kaygıları
Özellikle çocuk sahibi katılımcıların anlatılarında eğitim sistemi, göç kararlarını etkileyen önemli unsurlardan biri olarak öne çıkıyordu. Kamusal eğitimde dinî içeriğin ağırlığı, seküler eğitim olanaklarının sınırlılığı ve bu çerçevede tercih edilen özel okul ücretlerine ilişkin kaygılar, ebeveynlerin çocuklarının geleceğine yönelik tercihlerini şekillendiriyordu. Bazı katılımcılar, kendilerindeki ve ailelerindeki çeşitli tereddütlere rağmen çocuklarına seküler bir eğitim ortamı sunabilmek amacıyla göç etmeye karar verdiklerini anlatıyordu. Bu açıdan göç, bazı aileler için çocuklarının nasıl bir eğitim ortamında yetişeceklerine ve hangi değerler çerçevesinde eğitim alacaklarına ilişkin tercihlerini hayata geçirebilmenin bir yolu hâline gelmişti.
5. Toplumsal Cinsiyet Temelli Güvensizlik
Katılımcıların göç kararlarında etkili olan bir diğer boyut, toplumsal cinsiyet ve kimlikleriyle bağlantılı deneyim ve kaygılarıydı. Özellikle kadın katılımcıların anlatılarında, gündelik yaşamda kendilerini ne ölçüde rahat ve güvende hissedebildiklerine ilişkin tartışmalar önemli bir yer tutuyordu. Bir akademisyen katılımcının, Türkiye’nin İstanbul Sözleşmesi’nden çekilmesine karşı düzenlenen protestolara katılması ve sosyal medyada bu konuda eleştirel bir paylaşım yapmasının ardından gözaltına alınması, sonrasında ise sosyal çevresinde dışlanmayla karşılaştığına ilişkin anlatısı bu açıdan dikkat çeken örnekler arasındaydı. Bu ve benzeri anlatılar, toplumsal cinsiyet ve kimlikle bağlantılı deneyimlerin bireylerin gündelik yaşamlarını, güvenlik algılarını ve aidiyet duygularını farklı biçimlerde etkileyebildiğini gösteriyordu. Bu katılımcılar açısından göç, kendilerini daha rahat ifade edebilecekleri, sosyal ilişkilerinde daha özgür hissedebilecekleri ve kendilerini daha güvende ve ait hissedebilecekleri bir yaşam ortamına yönelme anlamı da taşıyordu.
Sonsöz Yerine
Araştırmamız, Türkiye’den Hollanda’ya yönelen yüksek nitelikli göçte siyasi motivasyonların önemli bir yer tuttuğunu ancak bu motivasyonların yalnızca doğrudan siyasi baskı, hukuki yaptırım veya mesleki engellerle karşılaşan bireylerin deneyimleri üzerinden açıklanamayacağını gösteriyor. Bu tür deneyimler göç kararlarını anlamak açısından kuşkusuz önemli olmakla birlikte, demokratik gerilemenin etkileri doğrudan bu süreçlerin hedefi olmayan bireylerin yaşamlarına da farklı düzeylerde nüfuz ederek göç kararlarında belirleyici olabiliyor. Kamusal alanda düşünce ve ifade özgürlüğünün daralmasından hukuki güvencelere ilişkin belirsizliklere, seküler yaşam alanlarının kısıtlanmasından eğitim sistemindeki muhafazakârlaşmaya ve toplumsal cinsiyet temelli güvensizliklere uzanan bu etkiler, bireylerin yalnızca mesleki geleceklerini değil aile yaşamlarını, toplumsal ilişkilerini ve ülkede kurabilecekleri geleceğe ilişkin beklentilerini de şekillendiriyor.
Amsterdam’da gerçekleştirdiğimiz bir görüşme sırasında, katılımcının anlatısını daha rahat sürdürebilmek için ses tonumuzu düşürmek ve oturduğumuz yeri değiştirmek zorunda kalmamız bu açıdan dikkat çekici bir örnekti. Türkiye’den ayrılmış ve yeni bir ülkede yaşam kurmuş olmasına rağmen bazı katılımcıların kendilerini ifade ederken duyduğu ihtiyat, Türkiye’deki siyasal ve toplumsal iklimin etkilerinin coğrafi sınırların ötesine taşınabildiğini ve göçün ardından da bireylerin ifade pratiklerinde karşılık bulabildiğini düşündürüyor.
Bu yönüyle araştırmamız, demokratik gerilemenin göç üzerindeki etkilerini doğrudan baskı ve zorunlu yer değiştirme deneyimlerinin ötesinde, gündelik yaşam pratikleri ve bireysel gelecek tahayyülleri üzerinden tartışmaya açıyor. Katılımcıların deneyimlerine dayanan ayrıntılı bulguları ve bu bulguların teorik arka plan bağlamında analizini, Prof. Dr. Başak Bilecen ile International Migration dergisinde yayımladığımız açık erişimli makalemizde bulabilirsiniz.[i]
[1]Bu yazı, Prof. Dr. Başak Bilecen ile International Migration dergisinde yayımladığımız “Democratic Backsliding and the Politics of Exit: Highly Skilled Migration From Turkey to the Netherlands” başlıklı makalemizin temel argümanlarını ve bulgularını özetleyen kısa bir tanıtım yazısı niteliği taşıyor. Açık erişimli makalemiz, 2016 sonrasında Türkiye’den Hollanda’ya yönelen yüksek nitelikli göçü demokratik gerilemenin bireylerin yaşamlarının farklı alanlarında ortaya çıkan etkileri üzerinden inceliyor. Çalışmamız, demokratik gerilemenin yüksek nitelikli profesyonellerin göç kararlarını hangi mekanizmalar aracılığıyla şekillendirdiğini ve siyasi ve toplumsal dönüşümlerin bu grubun göç motivasyonlarına farklı yaşam alanları üzerinden nasıl yansıdığını ortaya koyuyor.
[2]Katılımcıların göç kararları farklı gerekçelerden beslenmekle birlikte, bu gerekçelerin önemli bir bölümü demokratik gerilemenin bireylerin gündelik yaşamlarının farklı alanlarında yarattığı dönüşümlerle kesişiyordu. Bu bağlamda, makalemizde yüksek nitelikli profesyonellerin göç deneyimlerini demokratik gerilemenin farklı boyutlarının gündelik yaşamdaki yansımaları üzerinden inceledik.
[i] Ceylan, A., & Bilecen, B. (2026). Democratic Backsliding and the Politics of Exit: Highly Skilled Migration From Turkey to the Netherlands. International Migration, 64(4), e70199. https://doi.org/10.1111/imig.70199
